Opis obrazu: Czytnik e-booków leżący na stosie książek papierowych z parą słuchawek na górze, na ekranie widoczna strona dostępnego tekstu — codzienne powierzchnie, na których EPUB3 musi działać.

Czas czytania: 12 minut

EPUB3 to format, według którego wydawcy będą oceniani, gdy Europejski Akt o Dostępności zacznie być poważnie egzekwowany. To także format stosowany przez Traktat Marrakeski WIPO i Accessible Books Consortium do transgranicznego udostępniania książek, oraz format oczekiwany przez użytkowników czytników ekranu, osoby słabowidzące i studentów z niepełnosprawnością druku, gdy kupują e-booka. W odróżnieniu od PDF, EPUB3 jest z założenia reflowable, semantyczny i dostępny — ale tylko wtedy, gdy wydawca faktycznie dostarcza metadane, znaczniki i nawigację, których wymaga specyfikacja. Plik z rozszerzeniem .epub to nie to samo co dostępny EPUB.

Niniejszy przewodnik jest przeznaczony dla wydawców, zespołów ds. technologii redakcyjnych i liderów dostępności w sprzedawcach e-booków. Omawia wymagania specyfikacji EPUB3.3, pola metadanych dostępności oczekiwane przez specyfikacje schema.org i EPUB Accessibility 1.1, które systemy odczytu faktycznie dobrze renderują EPUB3 w 2026 r., gdzie uderza presja EAA na sprzedawców detalicznych i jak ekosystem Marrakeski dopełnia obraz. Jest celowo konkretny: po jego przeczytaniu będziesz wiedzieć, czego wymagać od dostawcy konwersji, co wpisać w metadanych i co przetestować przed przesłaniem do sprzedawcy.

Czego wymaga EPUB3

EPUB3 jest Zaleceniem W3C. Obecna stabilna wersja to EPUB 3.3, opublikowana jako Zalecenie W3C w maju 2023 r., po przeniesieniu formatu z IDPF do W3C. EPUB 3.3 skonsolidował serię przyrostowych rewizji, uczynił dostępność wymaganiem pierwszej klasy, a nie opcjonalnym dokumentem towarzyszącym, i zacieśnił relację między EPUB a szerszą platformą otwartego internetu — EPUB jest w istocie spakowanym archiwum ZIP zawierającym HTML, CSS, SVG i zasoby pomocnicze, zarządzanym przez manifest OPF (Open Packaging Format) i dokument nawigacyjny.

Aby sam plik był dostępny, EPUB 3.3 oczekuje od wydawców stosowania semantycznego HTML w całości. Oznacza to prawdziwe nagłówki w kolejności dokumentu (h1–h6), prawdziwe listy (ul, ol, dl), prawdziwe tabele dla danych tabelarycznych z odpowiednim zakresowaniem thead, tbody, th, oraz słownictwa semantyki strukturalnej specyficznego dla EPUB (epub:type) do oznaczania rozdziałów, sekcji, przypisów, wpisów listy stron, haseł słownikowych i dziesiątek innych ról wydawniczych rozpoznawanych przez specyfikację. Książka, w której nagłówki rozdziałów są wizualnie stylizowanymi akapitami bez elementu nagłówka, nie jest dostępna — czytnik ekranu nie może przejść do następnego rozdziału, odświeżany wyświetlacz brajlowski nie może zapowiedzieć podziału rozdziału, a silnik reflow nie może dynamicznie wygenerować spisu treści.

Tagi językowe są obowiązkowe. Każdy EPUB musi deklarować język główny w dokumencie pakietu OPF, a wszelka treść wbudowana w innym języku musi być oznaczona odpowiednimi atrybutami lang i xml:lang. Silniki text-to-speech i czytniki ekranu przełączają profile głosowe na podstawie tych tagów; francuski akapit w angielskiej książce bez tagu językowego zostanie odczytany głosem angielskim z przewidywalnie komicznym i wykluczającym skutkiem. Ta sama zasada dotyczy kierunku (dir) w treściach mieszanych lewo-prawo i prawo-lewo.

Każdy EPUB musi zawierać dokument nawigacyjny — pojedynczy plik XHTML wskazywany z OPF jako dokument nawigacyjny, zawierający co najmniej spis treści (nav epub:type=“toc”), a najlepiej także listę stron (nav epub:type=“page-list”) mapującą numery stron drukowanych na lokalizacje w książce oraz listę orientacyjną (nav epub:type=“landmarks”) oznaczającą okładkę, część właściwą, indeks i inne dostępne powierzchnie. Lista stron to funkcja umożliwiająca studentowi korzystającemu z dostępnego e-booka podążanie za odniesieniami stron w drukowanym sylabusie bez wypadania z synchronizacji z kolegami czytającymi wydanie papierowe.

Obrazy wymagają tekstu alternatywnego alt dla każdego obrazu przekazującego treść. Obrazy dekoracyjne otrzymują alt="" i ewentualnie aria-hidden=“true”, ale obrazy treściowe — diagramy, zdjęcia w albumach fotograficznych, mapy, ilustracje w książkach dla dzieci — wymagają prawdziwych opisów. Złożone obrazy, takie jak diagramy naukowe, wymagają długich opisów — w tekście poprzez aria-describedby wskazujące element opisu lub za pomocą wzorca epub:type=“describedFootnote”. Matematyka w każdej książce wykraczającej poza wzmianki okazjonalne powinna być kodowana w MathML, a nie rasteryzowana jako zrzuty ekranu PNG. MathML jest jedynym kodowaniem umożliwiającym czytnikowi ekranu wypowiedzenie równania, odświeżanemu wyświetlaczowi brajlowskiemu jego wyrenderowanie w Nemeth lub Unified English Braille, a czytelnikowi zmianę rozmiaru równania bez pikselizacji.

EPUB3 obsługuje także nakładki medialne — zsynchronizowany tekst i wcześniej nagraną narrację audio, zdefiniowane w plikach SMIL mapujących każdy fragment tekstu na zakres czasu w pliku audio. E-book z nakładką medialną pozwala czytelnikowi z niską umiejętnością czytania, czytelnikowi z niepełnosprawnością poznawczą lub po prostu pasażerowi w dojeździe śledzić podświetlony tekst podczas gdy lektor ludzki go czyta na głos. Podejście SMIL poprzedza nowoczesną falę wysokiej jakości TTS, ale obie technologie są komplementarne: nakładki medialne pozostają złotym standardem dla książek dla dzieci, tytułów do nauki języków i konwersji finansowanych z dotacji na dostępność, podczas gdy TTS obsługuje długi ogon.

Metadane dostępności: warstwa schema.org / A11y-meta

Dostępny plik, który nie reklamuje siebie jako dostępny, jest niewidoczny dla czytelników, którzy go potrzebują. Specyfikacja EPUB Accessibility 1.1, opublikowana jako Zalecenie W3C razem z EPUB 3.3, nakazuje zestaw pól metadanych, które muszą pojawić się w dokumencie pakietu OPF. Pola te czerpią ze słownictwa dostępności schema.org — tego samego, które stosują Bookshare, DAISY Consortium, Benetech, Accessible Books Consortium i główne kanały danych sprzedawców detalicznych.

Wymagane i mocno zalecane właściwości to:

  • schema:accessMode — modalności używane przez treść (textual, visual, auditory). Powieść to textual; ilustrowana książka dla dzieci to textual,visual; książka audio-tekstowa z nakładką medialną to textual,visual,auditory.
  • schema:accessModeSufficient — kombinacje modalności wystarczające do samodzielnego odbioru treści. Powieść zazwyczaj wymienia textual jako wystarczający (bo wszystko ważne jest w tekście). Powieść graficzna bez opisów alt nie może uczciwie twierdzić, że samo textual wystarczy.
  • schema:accessibilityFeature — dyskretne funkcje obecne w publikacji, zaczerpnięte z kontrolowanego słownictwa: structuralNavigation, alternativeText, longDescription, tableOfContents, readingOrder, printPageNumbers, mathML, synchronizedAudioText, highContrastDisplay, displayTransformability, captions, transcript i wiele innych.
  • schema:accessibilityHazard — ujawnienie treści mogących wywoływać drgawki, chorobę lokomocyjną lub inne reakcje: flashing, noFlashingHazard, motionSimulation, noMotionSimulationHazard, sound, noSoundHazard. Jeśli książka jest wolna od zagrożeń, należy to wyraźnie stwierdzić.
  • schema:accessibilitySummary — czytelne dla człowieka, napisane prostym językiem podsumowanie dostępności publikacji, skierowane do czytelnika końcowego: „Niniejsza publikacja jest zgodna z WCAG 2.1 poziom AA. Wszystkie obrazy mają tekst alternatywny. Równania matematyczne są zakodowane w MathML. Numery stron odpowiadają wydaniu drukowanemu.“
  • a11y:certifiedBy, a11y:certifierCredential, a11y:certifierReport — jeśli plik został certyfikowany przez stronę trzecią zgodnie z EPUB Accessibility 1.1: kto go certyfikował, jakie ma uprawnienia i link do opublikowanego raportu certyfikacyjnego.
  • dcterms:conformsTo — profil zgodności spełniany przez publikację, wyrażony jako URL wskazujący kryteria zgodności EPUB Accessibility 1.1 (WCAG 2.1 poziom AA lub — w nowszych plikach — poziom AAA, jeśli jest deklarowany).

Te pola to nie formalności. Trafiają do katalogów sprzedawców detalicznych, do globalnej bazy dostępnych książek Accessible Books Consortium, do wyszukiwarki Bookshare, do katalogów zamówień szkolnych i do szablonów sprawozdawczości EAA, które sprzedawcy detaliczni muszą teraz prowadzić. Norma europejska EN 17161 — dostępność poprzez „projektowanie dla wszystkich“ — odwołuje się do tej warstwy metadanych, podobnie jak kryteria Functional Accessibility Evaluation stosowane przez narzędzie ACE do sprawdzania dostępności, utrzymywane przez DAISY Consortium.

Systemy odczytu: co faktycznie renderuje EPUB3 w 2026 r.

Najczęściej przytaczaną skargą w zespołach ds. dostępności wydawców jest to, że ten sam EPUB renderuje się inaczej w różnych systemach odczytu. Skarga jest słuszna, a luka ma znaczenie. Plik, który uzyska idealny wynik w sprawdzarce DAISY ACE, może nadal nie eksponować dokumentu nawigacyjnego w popularnym czytniku konsumenckim lub nie wypowiadać MathML w głównej aplikacji iOS. Luka między tym, co definiuje specyfikacja, a tym, co implementuje system odczytu, jest powodem, dla którego przepływ pracy wydawcy ds. dostępności musi obejmować testowanie na prawdziwych urządzeniach, a nie tylko walidację na poziomie pliku.

Thorium Reader, utrzymywany przez konsorcjum EDRLab, jest referencyjnym bezpłatnym czytnikiem desktopowym dla dostępnego EPUB3 w 2026 r. Implementuje dokładnie EPUB 3.3 i EPUB Accessibility 1.1, eksponuje dokument nawigacyjny, listę stron i listę orientacyjną, renderuje MathML, obsługuje nakładki medialne i integruje się z systemowym text-to-speech i głównymi czytnikami ekranu (NVDA na Windows, VoiceOver na macOS, Orca na Linux). Wielu wydawców używa Thorium jako czytnika do odbioru dostępności: jeśli plik działa w Thorium, jest dobrze uformowany i zgodny.

VoiceDream Reader (dziś część stajni Voice Dream przejętej w 2022 r.) pozostaje wiodącą aplikacją iOS dla czytelników z niepełnosprawnością druku, którzy chcą wysokiej jakości głosów TTS i szczegółowej kontroli parametrów mowy. Niezawodnie otwiera EPUB3, respektuje tagi językowe do przełączania głosów, obsługuje niestandardowe czcionki i typografię przyjazną dla dysleksji oraz integruje się z katalogami Bookshare i Learning Ally. Dla studentów i dorosłych czytelników z dysleksją, niedowidzeniem lub ślepotą VoiceDream jest często domyślną aplikacją.

VoiceOver Books — wbudowane doświadczenie audiobookowe Apple’a w aplikacji Książki, sparowane z VoiceOver na iOS — to droga, którą faktycznie podążają niewidomi użytkownicy iOS. Dobrze obsługuje EPUB3, eksponuje dokument nawigacyjny dla VoiceOver, wypowiada tekst alt, przełącza głosy na tagach językowych i obsługuje nakładki medialne. Tam, gdzie Apple Books nadal ma trudności, to renderowanie MathML w złożonych tytułach STEM i spójne eksponowanie listy stron podczas nawigacji według odwołań do stron drukowanych.

Apple Books na macOS, iPadOS i iOS jest najszerszym konsumenckim systemem odczytu EPUB3 na rynku zachodnim i kompetentnie renderuje większość funkcji dostępności. Jego ograniczenia dotyczą długiego ogona: pewne skrajne przypadki nakładek medialnych, pewne rzadkie konstrukcje MathML i niespójne zachowanie przy bardzo dużych listach stron.

Uderzającym wyjątkiem w 2026 r. pozostaje Amazon Kindle. Amazon natywnie nie obsługuje EPUB3 w ekosystemie Kindle; zamiast tego przyjmuje EPUB i konwertuje go podczas przesyłania do własnych formatów KF8 / KFX. Konwersja zachowuje tekst, podstawową strukturę i wiele obrazów, ale nie zachowuje wszystkich metadanych dostępności, nie renderuje niezawodnie MathML, całkowicie pomija nakładki medialne i historycznie nie eksponowała pól metadanych dostępności schema.org użytkownikom przeszukującym katalog Kindle. Wydawcy przesyłający do Amazon często prowadzą równoległy przepływ pracy dostępności KF8/KFX, ale praktyczny skutek jest taki, że najbardziej dostępny EPUB3, jaki może wyprodukować wydawca, jest częściowo degradowany w momencie, gdy trafia do największego detalicznego sprzedawcy e-booków w języku angielskim. Presja EAA opisana w następnej sekcji jest pierwszą regulacyjną dźwignią zdolną poruszyć tę igłę.

Presja EAA na sprzedawców e-booków

Europejski Akt o Dostępności (Dyrektywa (UE) 2019/882) wszedł w życie 28 czerwca 2025 r., a e-booki są wyraźnie w jego zakresie. Artykuł 4 dyrektywy zobowiązuje podmioty gospodarcze do zapewnienia, że produkty i usługi wprowadzane przez nie na rynek UE spełniają wymagania dostępności określone w Załączniku I. Dla e-booków i dedykowanego oprogramowania do e-booków wymagania z Załącznika I obejmują: zapewnienie, że e-booki (i oprogramowanie potrzebne do ich obsługi) obsługują text-to-speech, pozwalają użytkownikom dostosowywać prezentację (rozmiar czcionki, kontrast, interlinia), eksponują metadane niezbędne do nawigacji po treści przez technologie asystujące, umożliwiają zsynchronizowanie audio i tekstu tam, gdzie jest obecne, zapewniają alternatywy dla treści niebędących tekstem oraz zapobiegają blokowaniu funkcji dostępności przez środki ochrony e-booków.

W praktyce lista z Załącznika I mapuje się niemal jeden do jednego na kryteria zgodności EPUB Accessibility 1.1. Wydawca dostarczający pliki EPUB3 zgodne z EPUB Accessibility 1.1 — z prawidłowo wypełnionymi metadanymi schema.org i deklaracją certyfikatora — ma mocne domniemanie zgodności z obowiązkami z Załącznika I. Wydawca dostarczający nieustrukturyzowane PDF lub formaty zablokowane DRM, które blokują passthrough czytnika ekranu, jest wyraźnie niezgodny.

Presja na zgodność nie spada wyłącznie na wydawców. Spada w równej mierze na sprzedawców detalicznych, których dyrektywa traktuje jako podmioty gospodarcze we własnym prawie. Krajowe organy nadzoru rynku rozpoczęły pierwsze rundy inspekcji zgodności z EAA w drugiej połowie 2025 r. i przez 2026 r., a sprzedawcy e-booków byli wczesnym przedmiotem zainteresowania, ponieważ katalogi są publiczne, metadane są czytelne maszynowo, a niezgodność jest łatwa do udowodnienia. Sprzedawcy detaliczni działający w UE zazwyczaj wymagają teraz od wydawców dostarczania plików zgodnych z EPUB Accessibility 1.1, wypełniania pól metadanych schema.org i dostarczania deklaracji certyfikacji; niektórzy zaczęli odrzucać niezgodne przesyłki już na etapie przyjęcia. W przypadku platform z istotnymi zależnościami od własnych formatów — szczególnie Amazon Kindle — EAA wymusiła publiczne zobowiązanie do większej wierności wobec EPUB3, choć prace inżynieryjne nad jego realizacją są nadal w toku.

Dla wydawców konsekwencja operacyjna jest jednoznaczna: metadane dostępności e-booków są teraz wymogiem wydawniczym, a nie opcją. Zespoły produkcyjne, które wcześniej realizowały dostępność jako oddzielną konwersję downstream, teraz wbudowują ją w przepływ pracy od źródła.

Traktat z Marrakeszu i ekosystem Accessible Books Consortium

EPUB3 wpisuje się w szerszy ekosystem traktatowy i infrastrukturalny, który wydawcy powinni rozumieć, ponieważ zmienia on znaczenie „dostępnej książki“ w skali globalnej. Traktat z Marrakeszu — Traktat WIPO w sprawie ułatwienia dostępu do opublikowanych dzieł dla osób niewidomych, słabowidzących i z niepełnosprawnością druku, przyjęty w 2013 r. i obowiązujący w ponad 100 umawiających się stronach, w tym w UE i Stanach Zjednoczonych — tworzy wyjątek od prawa autorskiego umożliwiający upoważnionym podmiotom produkowanie, dystrybucję i transgraniczny handel dostępnymi formatami dzieł opublikowanych na rzecz beneficjentów, bez konieczności uzyskiwania zgody uprawnionych w każdej transakcji.

Traktat jest implementowany w prawie UE przez Dyrektywę (UE) 2017/1564 i Rozporządzenie (UE) 2017/1563, a w Stanach Zjednoczonych przez Marrakesh Treaty Implementation Act z 2018 r., który zmienił Tytuł 17. Infrastrukturę operacyjną prowadzi Accessible Books Consortium (ABC) — sojusz prowadzony przez WIPO, zrzeszający organizacje reprezentujące osoby niewidome, biblioteki im służące, wydawców i instytucje normalizacyjne. ABC prowadzi Global Book Service, transgraniczną platformę wypożyczeń i wymiany, za pośrednictwem której upoważnione podmioty — zazwyczaj krajowe biblioteki dla niewidomych, organizacje takie jak Bookshare w USA i RNIB w Wielkiej Brytanii oraz równoważne agencje krajowe w Europie i Globalnym Południu — wymieniają dostępne pliki.

Formatem z wyboru dla tych wymian jest EPUB3 z pełnymi metadanymi dostępności, a dla starszych lub zeskanowanych materiałów — formaty DAISY 2.02 i DAISY 3, które EPUB3 skutecznie zastępuje. Książka wydana przez francuskiego wydawcę jako tytuł zgodny z EPUB Accessibility 1.1 może — co do zasady — być udostępniana za pośrednictwem ABC Global Book Service czytelnikowi z niepełnosprawnością druku w Kenii, Indiach, Argentynie lub innej umawiającej się stronie, bez renegocjacji. Traktat nie zmienia komercyjnej pozycji wydawcy — dotyczy wyłącznie dostępnej kopii, wyłącznie dla populacji beneficjentów — ale dramatycznie powiększa grono czytelników dla każdego dobrze uformowanego dostępnego e-booka, który wydawca wydaje.

Dla wydawców praktyczny związek między warstwą EAA a warstwą Marrakeszu tkwi w tym samym bloku metadanych. Właściwości dostępności schema.org, deklaracja zgodności z EPUB Accessibility 1.1 i raport certyfikacyjny, które produkujesz na potrzeby zgodności z EAA, to te same artefakty, które umożliwiają przepływ pliku do ABC Global Book Service i szerszej sieci upoważnionych podmiotów. Prześlij plik raz, w odpowiednim formacie, z odpowiednimi metadanymi, a ten sam artefakt służy zarówno unijnemu reżimowi zgodności, jak i globalnej publiczności dostępnych czytelników jednocześnie.

Praktyczny przepływ pracy dla wydawców

Schemat wdrożenia, na którym zespoły produkcyjne się osiedlają, gdy kurz opada, opiera się na czterech kotwicach. Dostępność w źródle: rękopis źródłowy jest ustrukturyzowany (prawdziwe nagłówki, prawdziwe listy, prawdziwe tabele, oznakowany językowo) przed jakąkolwiek konwersją, tak aby konwersja EPUB zachowywała strukturę, a nie odtwarzała ją od zera. Konwersja do EPUB 3.3: narzędzie konwersji — czy to wewnętrzne, potok dostawcy, czy łańcuch narzędzi open-source, np. narzędzia DAISY Consortium — produkuje EPUB 3.3 z semantycznym znacznikowaniem, dokumentem nawigacyjnym, listą stron tam gdzie tytuł ma drukowany odpowiednik, tekstem alt dla wszystkich obrazów treściowych, MathML gdzie pojawia się matematyka i nakładkami medialnymi gdy tego wymaga brief redakcyjny.

Wypełnianie metadanych: każdy plik opuszcza produkcję z kompletnym blokiem metadanych dostępności schema.org — accessMode, accessModeSufficient, accessibilityFeature, accessibilityHazard, accessibilitySummary, conformsTo — a gdy tytuł jest certyfikowany, pola a11y:certifiedBy/Credential/Report są wypełniane zgodnie z certyfikatorem rekordu (zazwyczaj program certyfikacji Benetech, DAISY Consortium lub krajowy odpowiednik). Walidacja i testowanie na prawdziwych urządzeniach: każdy plik jest walidowany względem EPUBCheck i sprawdzarki dostępności DAISY ACE, a reprezentatywna próba jest testowana na Thorium, Apple Books, VoiceDream i systemach odczytu specyficznych dla sprzedawcy, u którego tytuł będzie sprzedawany.

Koszt takiego postępowania jest realny, ale szybko spada wraz z praktyką i narzędziami. Koszt nierobienia tego — kary za niezgodność z EAA, odrzucenie przez sprzedawcę na etapie przyjęcia, brak dostępu do czytelników w sieci Marrakeszu i szerszy koszt reputacyjny związany z wydawaniem e-booków, z których nie mogą korzystać niepełnosprawni czytelnicy — jest teraz zdecydowanie wyższy. Dostępność EPUB3 nie jest już niszową subdyscypliną na końcu potoku produkcyjnego. To specyfikacja.