Republika Południowej Afryki

Reżim dostępności w Republice Południowej Afryki jest silny w zakresie praw, słabszy w egzekwowaniu obowiązków cyfrowych. Konstytucja wymienia niepełnosprawność jako zabronioną przesłankę niesprawiedliwej dyskryminacji; ustawa o promowaniu równości i zapobieganiu niesprawiedliwej dyskryminacji (PEPUDA, ustawa 4 z 2000 r.) nadaje tej ochronie konstytucyjnej ustawowe zęby poprzez dedykowany Equality Court o nielimitowanej jurysdykcji odszkodowawczej; ustawa o równości w zatrudnieniu z 1998 r. nakłada 2-procentowy cel zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami na każdego wyznaczonego pracodawcę; a w 2023 r. Osiemnasta ustawa o zmianie konstytucji uznała południowoafrykański język migowy za dwunasty język urzędowy kraju — globalnie znaczące pierwszeństwo. Czego RPA nie ma w 2026 r., to krajowej ustawy o dostępności internetowej. Obowiązki cyfrowe dotyczące witryn sektora publicznego, aplikacji bankowych, platform e-commerce i usług streamingu są wyprowadzane, a nie ustanowione — odczytywane z obowiązku racjonalnych usprawnień w PEPUDA, obowiązków równości w zatrudnieniu z EEA oraz wdrażającej CRPD praktyki administracyjnej South African Human Rights Commission.

Fundament konstytucyjny i traktatowy

Kamieniem węgielnym jest artykuł 9 konstytucji z 1996 r. Artykuł 9 ust. 3 stanowi: „Państwo nie może niesprawiedliwie dyskryminować bezpośrednio ani pośrednio nikogo z jednej lub więcej przesłanek, w tym rasy, płci, ciąży, stanu cywilnego, pochodzenia etnicznego lub społecznego, koloru skóry, orientacji seksualnej, wieku, niepełnosprawności, religii, sumienia, przekonań, kultury, języka i urodzenia." Artykuł 9 ust. 4 rozciąga ten sam zakaz na osoby prywatne, czyniąc klauzulę równości horyzontalnie stosowalną — prawo południowoafrykańskie wiąże spółki prywatne bezpośrednio w kwestii dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, bez konieczności pochodnego zaczepienia ustawowego. Artykuł 9 ust. 5 przenosi ciężar dowodu na pozwanego, który musi wykazać, że dyskryminacja na wymienionej przesłance była sprawiedliwa, odwracając zwykły ciężar w postępowaniu cywilnym.

RPA podpisała i ratyfikowała Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych 30 listopada 2007 r. oraz ratyfikowała Protokół fakultatywny tego samego dnia, stając się jednym z wczesnych ratyfikatorów CRPD na świecie i pierwszym państwem afrykańskim, które złożyło dokumenty ratyfikacyjne łącznie z Protokołem fakultatywnym. CRPD została wprowadzona do polityki krajowej poprzez Białą księgę w sprawie praw osób z niepełnosprawnościami z 2015 r. (WPRPD), która zastąpiła Zintegrowaną Krajową Strategię Niepełnosprawności z 1997 r. jako wiodące ramy wdrożeniowe. Department of Women, Youth and Persons with Disabilities (DWYPD) jest departamentem rządowym odpowiedzialnym za koordynację CRPD; South African Human Rights Commission (SAHRC) jest wyznaczonym niezależnym mechanizmem monitorującym z art. 33 ust. 2.

Połączone sprawozdanie początkowe i pierwsze sprawozdanie okresowe RPA na podstawie CRPD zostało rozpatrzone przez Komitet ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych w 2018 r.; Uwagi końcowe wskazały dostępność środowiska zbudowanego, dostępność informacji i komunikacji oraz edukację włączającą jako priorytetowe obawy i zaleciły odrębną ustawę o prawach osób z niepełnosprawnościami obok lub w miejsce ogólnej, antydyskryminacyjnej architektury PEPUDA. Prace przygotowawcze DWYPD nad projektem ustawy o prawach osób z niepełnosprawnościami, zapowiedziane w 2019 r. i potwierdzone w średnioterminowych ramach strategicznych z 2024 r., to instrument polityczny, który zamknąłby tę lukę; w połowie 2026 r. projekt pozostaje na etapie międzyresortowych prac legislacyjnych.

PEPUDA — ustawa o równości

Ustawa o promowaniu równości i zapobieganiu niesprawiedliwej dyskryminacji, 4 z 2000 r., nadaje skuteczność art. 9 konstytucji. Ustawa weszła w życie merytorycznie w 2003 r., gdy ukończono regulacje dotyczące Equality Court i szkolenia sędziów przewodniczących. PEPUDA zbudowana jest wokół trzech zakazów merytorycznych i dedykowanego forum egzekwowania.

Trzy zakazy merytoryczne:

• Artykuł 6 — ogólny zakaz niesprawiedliwej dyskryminacji. Ani państwo, ani żadna osoba nie może niesprawiedliwie dyskryminować jakiejkolwiek osoby na wymienionej przesłance (która obejmuje niepełnosprawność) ani na porównywalnej przesłance analogicznej.
• Artykuł 9 — zakaz niesprawiedliwej dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. To jeden z trzech artykułów dotyczących konkretnych przesłanek (pozostałe obejmują rasę i płeć). Artykuł 9 zakazuje odmowy lub odebrania racjonalnych usprawnień, naruszania kodeksu praktyki w sprawie integracji osób z niepełnosprawnościami, niepodejmowania działań usuwających przeszkody niesprawiedliwie ograniczające osoby z niepełnosprawnościami oraz niepodejmowania kroków w celu racjonalnego dostosowania do potrzeb takich osób.
• Artykuł 14 — obrona oparta na sprawiedliwości i ciężar dowodu. Gdy skarżący wykaże prima facie dyskryminację na wymienionej przesłance, ciężar przechodzi na pozwanego, który musi udowodnić, że dyskryminacja była sprawiedliwa, biorąc pod uwagę kontekst, czynniki wymienione w art. 14 ust. 2 oraz (gdy dyskryminacja dotyczy wymienionej przesłanki) dodatkowe czynniki z art. 14 ust. 3. Ważone są racjonalne usprawnienia, koszt środków usuwających dyskryminację oraz czynniki dotyczące niepełnosprawności z art. 14 ust. 3 lit. j.

Forum egzekwowania to Equality Court, ustanowiony na podstawie art. 16 PEPUDA. Każdy sąd magistracki i każdy High Court jest wyznaczony jako Equality Court, gdy orzeka w sprawach na podstawie ustawy; sędziowie przewodniczący ukończą dedykowane szkolenie przed rozpoznawaniem spraw o równość. Uprawnienia sądu do orzekania środków (art. 21) są nadzwyczaj szerokie: orzeczenia tymczasowe i ostateczne, stwierdzenia niesprawiedliwej dyskryminacji, nakazy przeprosin, orzeczenia ugodowe, nakazy wykonania lub powstrzymania się od określonych czynności, orzeczenia strukturalne wymagające od pozwanych przyjęcia polityk lub programów szkoleniowych oraz — co kluczowe — nakazy wypłaty odszkodowania skarżącemu lub całej społeczności. PEPUDA nie nakłada ustawowego limitu na odszkodowania, a Equality Court niekiedy zasądzał znaczne odszkodowania w sprawach dotyczących niepełnosprawności obejmujących odmowę dostępu do edukacji, odmowę dostępu do opieki zdrowotnej i odmowę racjonalnych usprawnień w kontekście usług.

Postępowania przed Equality Court toczą się obok, a nie zamiast, zwykłych sądów cywilnych. Skarżący może dochodzić roszczenia z PEPUDA w Equality Court oraz równolegle roszczenia deliktowego w High Court o odszkodowanie wynikające z tego samego stanu faktycznego, z zastrzeżeniem zwykłych ograniczeń lis pendens i res judicata. Koszty w Equality Court nie podążają za wynikiem sprawy tak swobodnie jak w zwykłym postępowaniu cywilnym; sąd ma szeroką swobodę na podstawie art. 21 ust. 2 lit. o, by nie orzekać o kosztach, gdy skarżący działał w dobrej wierze, co zmniejsza efekt odstraszający, jaki ryzyko obciążenia kosztami wywiera na dostęp do wymiaru sprawiedliwości.

Ustawa o równości w zatrudnieniu — ścieżka pracownicza

Ustawa o równości w zatrudnieniu, 55 z 1998 r. (EEA) reguluje miejsce pracy. Ustawa ma dwa rozdziały operacyjne: Rozdział II zakazuje niesprawiedliwej dyskryminacji przez każdego pracodawcę (w tym małych pracodawców), a Rozdział III nakłada obowiązki działań wyrównawczych na „wyznaczonych pracodawców“ — pracodawców zatrudniających 50 lub więcej osób albo mniejszych pracodawców o obrocie powyżej progów z Załącznika 4 do ustawy.

Niepełnosprawność przenika oba rozdziały. Artykuł 6 ust. 1 zakazuje niesprawiedliwej dyskryminacji na wymienionej przesłance niepełnosprawności; artykuł 15 ust. 2 lit. c zobowiązuje wyznaczonych pracodawców do racjonalnych usprawnień dla osób z grup wyznaczonych, w tym osób z niepełnosprawnościami, aby zapewnić im równe szanse i sprawiedliwą reprezentację w sile roboczej. Kodeks dobrej praktyki w sprawie zatrudniania osób z niepełnosprawnościami wydany przez Department of Employment and Labour (na podstawie art. 54 EEA) jest operacyjnym dokumentem wytycznych — rozwija obowiązek racjonalnych usprawnień, reżim poufności wokół ujawniania niepełnosprawności, ograniczenia badań lekarskich z art. 7 EEA oraz obowiązki rekrutacyjne i selekcyjne.

2-procentowy cel zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami to cel polityczny odzwierciedlony w Krajowym Planie Równości w Zatrudnieniu i śledzony w rocznych sprawozdaniach EEA wyznaczonych pracodawców (formularz EEA2) składanych do Dyrektora Generalnego Employment and Labour. Krajowa reprezentacja osób z niepełnosprawnościami w sile roboczej została zgłoszona na poziomie ok. 1,1–1,3% zatrudnienia w sektorze formalnym w najnowszych rocznych sprawozdaniach Komisji ds. Równości w Zatrudnieniu — znacząco poniżej celu 2%. Ustawa o zmianie ustawy o równości w zatrudnieniu z 2022 r. (obowiązująca od 1 stycznia 2025 r.) wprowadziła sektorowe cele liczbowe ustalane przez Ministra Employment and Labour na podstawie art. 15A EEA, z odrębnymi kodeksami sektorowymi obejmującymi dużych pracodawców w finansach, górnictwie, handlu detalicznym, produkcji i usługach rządowych; cele sektorowe są wiążące dla wyznaczonych pracodawców w danym sektorze i egzekwowane przez reżim zgodności EEA.

Spory pracownicze dotyczące niepełnosprawności podążają wielopoziomową architekturą rozstrzygania sporów EEA: koncyliacja w CCMA (Commission for Conciliation, Mediation and Arbitration), następnie arbitraż w CCMA dla mniej poważnych roszczeń o niesprawiedliwą dyskryminację albo eskalacja do Labour Court w przypadku poważnych roszczeń o dyskryminację ze względu na niepełnosprawność, roszczeń o automatycznie niesprawiedliwe zwolnienie i postępowań o zgodność z EEA wszczynanych przez Dyrektora Generalnego. Labour Court może nakazać przywrócenie do pracy, odszkodowanie do 24 miesięcy wynagrodzenia za automatycznie niesprawiedliwe zwolnienia (art. 194 ust. 3 ustawy o stosunkach pracy), odszkodowanie według uznania sądu za roszczenia dyskryminacyjne (bez ustawowego limitu) oraz orzeczenia strukturalne wymagające od pracodawców wdrożenia środków równości w zatrudnieniu.

Południowoafrykański język migowy — konstytucyjny moment 2023 r.

19 lipca 2023 r. Prezydent Republiki podpisał Osiemnastą ustawę o zmianie konstytucji, która znowelizowała art. 6 konstytucji, uznając południowoafrykański język migowy (SASL) za dwunasty język urzędowy RPA, obok afrikaans, angielskiego, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi, Sesotho, Setswana, siSwati, Tshivenda i Xitsonga. RPA była pierwszym krajem na świecie, który zakotwiczył krajowy język migowy w konstytucji w pełnej równorzędności z mówionymi językami urzędowymi — krok dalej niż reżimy uznania w jurysdykcjach takich jak Nowa Zelandia (NZSL Act 2006), Finlandia (Sign Language Act 2015) i Wielka Brytania (BSL Act 2022), które ustanowiły status języka migowego, ale nie podniosły go do ochrony konstytucyjnej.

Zmiana konstytucji ma następcze konsekwencje, które Pan South African Language Board (PanSALB), Department of Basic Education, Department of Higher Education and Training, South African Broadcasting Corporation (SABC) oraz Biuro Prezesa Sądu Najwyższego operacjonalizują w latach 2025–2027. Najistotniejsze z nich to: pozytywny obowiązek państwa rozwijania i używania SASL na równi z innymi językami urzędowymi; prawo do tłumaczenia na SASL w postępowaniach sądowych na podstawie art. 35 ust. 4 konstytucji, obecnie wzmocnione przez podniesienie z art. 6; obowiązek SABC na podstawie ustawy o nadawaniu zapewnienia tłumaczenia na SASL w usługach nadawania publicznego według określonego harmonogramu rozbudowy; oraz opracowanie programów nauczania SASL i akredytacji nauczycieli przez Department of Basic Education i South African Council for Educators. Deaf Federation of South Africa (DeafSA) i South African National Council on Deafness są głównymi partnerami społeczeństwa obywatelskiego w harmonogramie wdrażania.

Przekrojowa praktyka administracyjna

Tam, gdzie Stany Zjednoczone nakładają warstwy ADA Title III z ustawami sektorowymi, a UE nakłada Europejski Akt o Dostępności na Dyrektywę w sprawie dostępności stron internetowych, RPA wyprowadza obowiązki dostępności cyfrowej administracyjnie. Najczęściej cytowane drogi to:

• Śledztwa SAHRC i skierowania do Equality Court. South African Human Rights Commission przyjmuje skargi o dyskryminację ze względu na niepełnosprawność, w tym skargi dotyczące dostępności cyfrowej, w ramach przepisów o promowaniu równości. Gdy śledztwo Komisji wykaże sprawę prima facie, może ona skierować sprawę do Equality Court na podstawie art. 20 ust. 1 lit. f PEPUDA, prowadzić ją w imieniu skarżącego albo wydać ustalenia i zalecenia na podstawie art. 13 ustawy o SAHRC. Ustalenia SAHRC mają znaczną wagę perswazyjną w każdym późniejszym postępowaniu przed Equality Court i były cytowane przez Sąd Konstytucyjny w sprawach o prawa osób z niepełnosprawnościami.
• Klauzule zamówień sektora publicznego. Ogólne warunki umów National Treasury oraz Preferencyjne Regulacje Zamówień na podstawie ustawy o ramach polityki preferencyjnych zamówień, 5 z 2000 r., pozwalają organom państwa włączać specyfikacje dostępności do zamówień publicznych. DWYPD wydał wytyczne zachęcające departamenty do wymagania zgodności z WCAG w zamówieniach ICT, ale wymóg ten nie jest jeszcze jednolicie wpisany do samych regulacji.
• Wytyczne regulatorów sektorowych. ICASA (Independent Communications Authority of South Africa) wydała wytyczne dotyczące dostępności usług dla licencjobiorców komunikacji elektronicznej, w tym obowiązki napisów i audiodeskrypcji dla licencjobiorców nadawania abonamentowego oraz wymogi dostępności w projektach z obowiązkiem usługi powszechnej. Prudential Authority i Financial Sector Conduct Authority sygnalizowały dostępność bankowości cyfrowej w ramach koncepcji Treating Customers Fairly, choć twarda reguła dostępności nie została jeszcze ogłoszona.
• Normy techniczne SABS. South African Bureau of Standards przyjął SANS 10400-S (Budynki — udogodnienia dla osób z niepełnosprawnościami) jako wiążącą normę dostępności środowiska zbudowanego, przywoływaną w Krajowych Przepisach Budowlanych i serii SANS 10400. Nie ma przyjętego przez SABS odpowiednika dla dostępności cyfrowej; w praktyce WCAG 2.1 na poziomie AA traktowane jest jako de facto norma odniesienia w zamówieniach ICT sektora publicznego.

Kilka prowincji powołało prowincjonalnych komisarzy ds. niepełnosprawności lub utworzyło prowincjonalne biura ds. statusu osób z niepełnosprawnościami w Biurze Premiera. Najbardziej aktywne są biura prowincjonalne w Gauteng, Western Cape i KwaZulu-Natal; rozpatrują skargi, prowadzą kampanie świadomościowe i koordynują prowincjonalne wdrażanie WPRPD.

Kary — wielotorowy stos ekspozycji

Ekspozycja na dyskryminację ze względu na niepełnosprawność w RPA biegnie czterema równoległymi torami, z których żaden nie jest wyłączany przez pozostałe. Wszystkie kwoty podano w randach południowoafrykańskich (ZAR), z równowartościami w dolarach amerykańskich przy orientacyjnym kursie odniesienia 18,5 R / 1 USD stosowanym w rocznym sprawozdaniu Komisji ds. Równości w Zatrudnieniu z 2025 r.

Tor 1 — odszkodowanie Equality Court na podstawie PEPUDA (nielimitowane)

Jurysdykcja odszkodowawcza Equality Court na podstawie art. 21 ust. 2 lit. d i e PEPUDA jest otwarta. Zasądzenia w sprawach o niepełnosprawność wchodziły w sześciocyfrowe wartości, gdy zachowanie dyskryminacyjne było długotrwałe lub dotyczyło grupy skarżących. W sprawie MEC for Education, KwaZulu-Natal v Pillay [2007] ZACC 21 Sąd Konstytucyjny poparł szeroką swobodę środków Equality Court w kontekście religijno-kulturowym; w późniejszych sprawach dotyczących niepełnosprawności ta sama szerokość uzasadniała orzeczenia wymagające od usługodawców zmiany polityk, dostosowania lokali i przeprowadzenia szkoleń podnoszących świadomość niepełnosprawności obok odszkodowania pieniężnego.

Tor 2 — kary z ustawy o równości w zatrudnieniu (limitowane, ale wysokie)

Załącznik 1 EEA, znowelizowany ustawą zmieniającą z 2022 r., znacznie podniósł pułapy. Pierwsze naruszenie przepisów EEA dotyczących sprawozdawczości, planowania lub działań wyrównawczych przez wyznaczonego pracodawcę jest narażone na karę w zakresie od 1,5 mln R do 2,7 mln R lub 2% rocznego obrotu pracodawcy, w zależności od tego, która kwota jest wyższa. Powtórne naruszenie pociąga karę 2,7 mln R lub 10% obrotu, w zależności od tego, która kwota jest wyższa. Dyrektor Generalny może również wstrzymać certyfikat zgodności z art. 53 EEA — warunek konieczny do prowadzenia interesów z państwem na podstawie Preferencyjnych Regulacji Zamówień — co przekształca niezgodność z EEA w dyskwalifikację z zamówień na kontraktach państwowych.

Tor 3 — orzeczenia arbitrażowe CCMA i odszkodowanie Labour Court

Dla roszczeń o zwolnienie i dyskryminację rozstrzyganych w arbitrażu CCMA ustawa o stosunkach pracy ogranicza odszkodowanie za automatycznie niesprawiedliwe zwolnienie do 24 miesięcy wynagrodzenia (art. 194 ust. 3), a za zwykłe niesprawiedliwe zwolnienie do 12 miesięcy wynagrodzenia (art. 194 ust. 1). W Labour Court odszkodowanie za roszczenia dyskryminacyjne z EEA jest nielimitowane; sąd ocenia odszkodowanie na podstawie art. 50 ust. 2 lit. a EEA „w sposób, jaki uzna za słuszny i sprawiedliwy“. W praktyce zasądzenia Labour Court w sprawach o dyskryminację ze względu na niepełnosprawność wahały się od kilku miesięcy wynagrodzenia w prostych sprawach do kilku lat wynagrodzenia plus przywrócenie do pracy w rażących przypadkach zwolnień.

Tor 4 — ustalenia SAHRC i wiążące zalecenia

SAHRC jest konstytucyjnie uprawniona do prowadzenia śledztw, organizowania wysłuchań, wzywania świadków i dokumentów oraz wydawania ustaleń na podstawie ustawy o South African Human Rights Commission, 40 z 2013 r. Ustalenia nie są bezpośrednio wykonalne jak wyroki pieniężne, ale mają silną wagę perswazyjną w późniejszych postępowaniach przed Equality Court lub High Court; SAHRC może sama prowadzić sprawy w Equality Court w imieniu skarżących. Rola Komisji na podstawie art. 33 ust. 2 CRPD daje jej instytucjonalną legitymację w rzecznictwie związanym z CRPD i w przedłożeniach do Komitetu ds. Praw Osób Niepełnosprawnych.

Dorobek egzekwowania i perspektywy

Equality Court był najbardziej aktywnym forum praw osób z niepełnosprawnościami od czasu wejścia PEPUDA w życie merytoryczne w 2003 r. Opublikowane wyroki obejmują odmowę dostępu do edukacji (najbardziej znaczący Western Cape Forum for Intellectual Disability v Government of the Republic of South Africa 2011 (5) SA 87 (WCC), gdzie Western Cape High Court stwierdził systemową dyskryminację dzieci z poważną i głęboką niepełnosprawnością intelektualną), odmowę dostępu do opieki zdrowotnej, odmowę racjonalnych usprawnień w kontekście usług oraz niedostępność środowiska zbudowanego. CCMA i Labour Court zbudowały znaczący dorobek orzecznictwa EEA dotyczącego dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność w zakresie zwolnień z powodu niepełnosprawności, racjonalnych usprawnień i badań lekarskich przed zatrudnieniem.

SAHRC opublikowała tematyczne raporty o prawach osób z niepełnosprawnościami, w tym raport z 2017 r. o dostępie do edukacji dla uczniów z niepełnosprawnościami oraz raport monitorujący z lat 2022–2024 o wdrażaniu WPRPD. Komisja wykorzystała swoje uprawnienia do wysłuchań z art. 13 w sprawach związanych z niepełnosprawnością dotyczących usług wodno-kanalizacyjnych w gminach, dostępności transportu publicznego oraz dostępności witryn i aplikacji rządowych obsługujących obywateli. Po ustaleniach następowały zwykle negocjacje działań naprawczych z właściwym departamentem; niezgodność niekiedy eskalowano do postępowań przed Equality Court.

Egzekwowanie dotyczące konkretnie obszaru cyfrowego pozostaje słabo rozwinięte w porównaniu z architekturą opartą na prawach. Główną luką jest brak krajowej ustawy o dostępności internetowej i odpowiadającej jej metodyki monitorowania — rodzaju ustrukturyzowanego, opartego na audytach egzekwowania, jakie zapewnia unijna Dyrektywa w sprawie dostępności stron internetowych i rozporządzenie ADA Title II w Stanach Zjednoczonych. Projekt ustawy o prawach osób z niepełnosprawnościami DWYPD, jeśli i kiedy zostanie uchwalony, ma według powszechnych oczekiwań obejmować ustawowe obowiązki dostępności cyfrowej i wyznaczony mechanizm nadzorczy; do tego czasu skarżący na niedostępność cyfrową kierują się przez PEPUDA, EEA lub SAHRC.

Co nadchodzi w latach 2026–27

Trzy konkretne kierunki do obserwacji. Po pierwsze, projekt ustawy o prawach osób z niepełnosprawnościami — flagowy instrument DWYPD mający skonsolidować ustawodawstwo o prawach osób z niepełnosprawnościami, nadać CRPD skuteczność w prawie krajowym i zapewnić wyznaczony mechanizm nadzoru nad dostępnością cyfrową — ma wejść w proces parlamentarny w okresie średnioterminowych ram strategicznych 2025–2027. Po drugie, sektorowe cele równości w zatrudnieniu ustalone na podstawie art. 15A EEA weszły w życie operacyjnie 1 stycznia 2025 r.; pierwsza runda przeglądów zgodności i ocen zgodności Dyrektora Generalnego biegnie przez 2026 r., a pierwsza fala kar administracyjnych na podstawie podwyższonych kar z Załącznika 1 spodziewana jest w cyklu sprawozdawczym 2026–2027. Po trzecie, program wdrażania SASL w SABC, sektorach edukacji podstawowej i wyższej, sądach i służbie publicznej jest na określonej ścieżce rozbudowy; rola koordynacyjna PanSALB, harmonogram usług nadawczych SASL w SABC oraz ścieżka szkolenia nauczycieli SASL Department of Basic Education to najbardziej obserwowalne elementy operacyjne przez 2026 r.

Po stronie monitorowania międzynarodowego kolejne sprawozdanie okresowe RPA dla Komitetu CRPD przypada na lata 2026–27; wdrażanie dostępności, luka legislacyjna w dostępności cyfrowej oraz operacjonalizacja uznania SASL prawdopodobnie zajmą poczesne miejsce w kolejnej rundzie Uwag końcowych. WPRPD z 2015 r. pozostaje wiodącymi ramami wdrożeniowymi, względem których przegląd CRPD mierzy postęp, uzupełnionymi o finalizowane przez DWYPD Krajowe Ramy Strategiczne dotyczące Powszechnego Dostępu dla Osób z Niepełnosprawnościami.