CRPD

Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami — CRPD — to międzynarodowy traktat praw człowieka, który ustanowił prawa osób z niepełnosprawnościami jako zobowiązanie globalne. Przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w grudniu 2006 r. i obowiązująca od maja 2008 r., CRPD została ratyfikowana przez ponad 180 krajów (w tym wszystkie państwa członkowskie UE i samą UE; Stany Zjednoczone podpisały Konwencję w 2009 r., lecz nigdy jej nie ratyfikowały).

CRPD to dokument, do którego każde regionalne prawo dotyczące dostępności odwołuje się w warstwie filozoficznej. Lektura Konwencji to najkrótsza droga do zrozumienia, dlaczego przepisy o dostępności w ogóle istnieją.

Co robi CRPD

Konwencja zawiera 50 artykułów. Najistotniejsze dotyczą:

• Zasad ogólnych (art. 3) — niedyskryminacja, pełne uczestnictwo, dostępność, równość szans.
• Równości i niedyskryminacji (art. 5).
• Kobiet z niepełnosprawnościami (art. 6).
• Dzieci z niepełnosprawnościami (art. 7).
• Podnoszenia świadomości (art. 8).
• Dostępności (art. 9) — kluczowy artykuł dla sfery cyfrowej. Państwa-Strony muszą podjąć stosowne środki zapewniające dostęp na równych zasadach do informacji, komunikacji i technologii, w tym do internetu.
• Prawa do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 10–14).
• Niezależnego życia, mobilności, prywatności (art. 19–22).
• Edukacji (art. 24).
• Zdrowia, pracy i ochrony socjalnej (art. 25–28).
• Uczestnictwa w życiu politycznym i publicznym (art. 29).
• Uczestnictwa w życiu kulturalnym, rekreacji i sporcie (art. 30).

Artykuły 31–39 regulują monitorowanie, statystyki, współpracę międzynarodową i obowiązki sprawozdawcze.

Artykuł 9 szczegółowo

Artykuł 9 jest bezpośrednio przywoływany przez cyfrowe przepisy o dostępności. Zobowiązuje Państwa-Strony do:

…podejmowania stosownych środków, aby zapewnić osobom z niepełnosprawnościami dostęp, na równych zasadach z innymi, do środowiska fizycznego, transportu, informacji i komunikacji, w tym do technologii i systemów informacyjno-komunikacyjnych…

CRPD nie określa standardów technicznych — to pozostawia prawu krajowemu. Jednak ustanawia dostępność jako fundamentalne prawo człowieka, nadając polityczny ciężar WAD, modernizacji ADA, AODA i dziesiątkom innych krajowych ustaw.

Protokół fakultatywny

Oddzielny Protokół fakultatywny umożliwia osobom lub grupom składanie skarg do Komitetu ONZ ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami po wyczerpaniu krajowych środków odwoławczych. Protokół ratyfikowała mniej więcej połowa stron CRPD. „Uwagi” Komitetu w indywidualnych sprawach mają charakter quasi-sądowy — nie są bezpośrednio egzekwowalne w sądach krajowych, lecz mają znaczenie polityczne i dyplomatyczne.

Jak CRPD przekłada się na praktykę dostępności

W codziennej pracy inżynierskiej CRPD zazwyczaj nie jest przywoływana wprost — zespoły odwołują się do WAD, EAA, ADA lub AODA zależnie od jurysdykcji. Jednak gdy organ regulacyjny lub sąd interpretuje niejasności w tych przepisach krajowych, sięga po CRPD jako punkt zakotwiczenia interpretacyjnego.

W przypadku advocacy praw człowieka i strategicznych procesów sądowych CRPD stanowi nadrzędny kontekst: to właśnie ona czyni z dostępności kwestię praw, a nie dobroczynności.